होलीमा विषाक्त रङको विकल्प: आफ्नै भान्छामा यसरी बनाऔँ हर्बल अबिर र रंग

धर्मशास्त्रहरू र इतिहासलाई हेर्ने हो भने हामीले होली खेल्ने तरिका र यसमा प्रयोग हुने रङहरू समय सँगै निकै बदलिएका छन। रासायनिक रङहरू त आधुनिक औद्योगिक क्रान्तिको उपज हुन, धर्मग्रन्थ र एक शताब्दी अघिको नेपाल र भारतको समाजमा होली मूलत: प्राकृतिक रङ्गबाटै खेलिन्थ्यो।

त्यतिबेला रङको मुख्य स्रोत प्रकृति नै थियो । पुष्प र वनस्पति होलीको लागि रङ्गका मुख्य स्रोत थिए।  भगवान श्रीकृष्णले गोपिनीहरू सँग खेल्ने होलीमा मुख्यतया पलासका फूल र केशर प्रयोग हुने ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ। त्यस्ताका पलासको फूललाई पानीमा भिजाएर निकै गाढा सुन्तला रङ तयार पारिन्थ्यो।

पछिल्लो एक दशकदेखि हामी फर्किन थालेको प्राकृतिक रङतर्फको एक प्रमुख स्रोत बेसार र चन्दन लाई प्राचीन कालमा बृहत उपयोग गरिन्थ्यो।  बेसारलाई पहेंलो र सुगन्धका लागि चन्दनको लेप प्रयोग हुन्थ्यो। यी सामग्रीहरू छालाका लागि ओखती समान त्यस्ताका पनि मानिन्थे र हाल समेत उपयुक्त देखिएका छन ।

प्राकृतिक अबिर निर्माण गरिने बोटहरू अझै पनि पाइन्छन् । ग्रन्थहरूमा ‘गुलाल’ को चर्चा छ, जुन सिन्दूरको बिरुवा वा रातो फूलका पत्रहरूलाई सुकाएर बनाइएको धुलो हुन्थ्यो।

आज भन्दा एक शताब्दी अघिको (१९औँ शताब्दीको अन्त्य र २०औँ शताब्दीको सुरुवात) नेपाल र भारतका गाउँ बस्तीमा खेलिने होली आजको तुलनामा धेरै सरल र पूर्ण रूपमा प्राकृतिक थियो ।

त्यस समयमा पनि पलास को फूल नै होलीको आधिकारिक रङ थियो। गाउँघरमा फागुन लाग्ने बित्तिकै पलासका फूलहरू टिपेर सुकाउने र ठूला ठूला भाँडामा भिजाएर रङ बनाउने चलन थियो।

यति मात्र नभई सुक्खा रङका रूपमा कालीमाटी र  रातो माटो (गेरु) प्रयोग हुन्थ्यो। यो पूर्णतः सुरक्षित र पर्यावरण मैत्री थियो। त्यस्ताका भान्छामा पाइने बेसार, पिठो र अन्य जडीबुटीलाई मिसाएर रङ बनाइन्थ्यो।

रङ्ग मात्र नभई फूलका पत्रहरू को उपयोग समेत होलीमा गरिन्थ्यो। धेरै ठाउँमा रङको सट्टा केवल फूलका पत्रहरू (विशेष गरी गुलाब र सयपत्री) एक अर्कालाई छर्केर होली मनाइन्थ्यो।

करिब ६०- ७० वर्ष अघि देखि मात्र औद्योगिक रङहरूको उत्पादन सस्तो र सजिलो हुन थाल्यो। बिस्तारै प्राकृतिक रङ बनाउने झन्झट भन्दा बजारबाट सस्तोमा रङ किन्ने चलन बढ्यो। तर, अहिले फेरि मानिसहरू स्वास्थ्य प्रति सचेत हुँदै तिनै पुराना प्राकृतिक विधि  तिर फर्कन थालेका छन।

परम्परागत विधि द्वारा प्राकृतिक रङ्ग

होलीका बेला बजारमा पाइने रासायनिक रङले छाला र स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्‍याउन सक्छन्। यस्ता हानिकारक रङको विकल्पमा हामीले घरमै भान्छामा खेर जाने तरकारीका बोक्रा र प्राकृतिक स्रोतबाट सुरक्षित रङ तयार पार्न सक्छौँ।

यी प्राकृतिक रङले स्वास्थ्यमा फाइदा पुर्‍याउनुका साथै होलीलाई थप उत्साहजनक बनाउनेछन। घरमै हर्बल रङ बनाउने केही सरल तरिका  तल दिइएका छन ।

चुकन्दर अर्थात् रातो कन्दमूलको बोक्राबाट गाढा गुलाबी रङ

चुकन्दरको बोक्राले निकै आकर्षक गुलाबी वा मर्जेन्टा रङ दिन्छ।

बनाउने विधि: चुकन्दरको बोक्रा र केही टुक्राहरूलाई पानीमा उमालेर रात भरि छोडिदिनुहोस्। भोलिपल्ट बिहान तपाईंले गाढा गुलाबी रङको पानी पाउनुहुनेछ।

सुक्खा रङका लागि: यसको रसलाई कर्नफ्लोर (मकैको पिठो) मा मिसाएर सुकाउनुहोस ।

आलु र बेसारबाट पहेंलो रङ

पहेंलो रङ बनाउन सबै भन्दा सजिलो छ र बेसार छालाका लागि एन्टिसेप्टिक पनि मानिन्छ।

बनाउने विधि: आलु उसिनेको पानीमा दुई चम्चा बेसार मिसाउनुहोस्।

सुक्खा रङका लागि: बेसन वा आरारोटको पिठोमा बेसार मिसाएर प्रयोग गर्न सकिन्छ।

पालुङ्गो र बथुवाबाट हरियो रङ

पालुङ्गोको डाँठ र पातहरू हरियो रङका लागि उत्तम विकल्प हुन्।

बनाउने विधि: पालुङ्गो वा बथुवाको पातलाई पिसेर पेस्ट बनाउनुहोस् र त्यसलाई पानीमा घोल्नुहोस्।

सुक्खा रङका लागि: सुकेको मेहेन्दीको पाउडर पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

गाँजरको बोक्राबाट सुन्तला रङ

केसरिया वा सुन्तला रङका लागि गाँजर प्रयोग गर्न सकिन्छ।

बनाउने विधि: गाँजरको बोक्रालाई सुकाएर पिस्नुहोस् वा कोरेसोमा कोरेर पानीमा उमाल्नुहोस्। यदि पलाशको फूल उपलब्ध भएमा त्यसलाई रात भरि पानीमा भिजाउँदा पनि शुद्ध केसरिया रङ तयार हुन्छ।

घण्टी फूल ( जपाकुसुम) बाट रातो रङ

रातो रङका लागि रातो रङको घण्टी फूल (हिबिस्कस) प्रयोग गर्न सकिन्छ।

बनाउने विधि: सुकेको रातो घण्टी फूलको धुलोलाई गहुँको पिठोमा मिसाएर सुक्खा रातो रङ तयार पार्न सकिन्छ।

अमलाबाट कालो वा खैरो रङ

यदि तपाईंलाई कालो वा खैरो रङ मन पर्छ भने अमलाले सहयोग गर्नेछ।

बनाउने विधि: सुकेको अमलाका टुक्राहरूलाई फलामको भाँडोमा रातभरि भिजाएर राख्नुहोस्। बिहान तपाईंले गाढा कालो वा खैरो रङ पाउनुहुनेछ, जुन छाला र कपालका लागि पनि फाइदाजनक हुन्छ।

प्राकृतिक रङहरूको प्रयोगले तपाईंको होली मात्र रङ्गिन हुने छैन, यसले तपाईंको छालालाई थप चम्किलो र स्वस्थ समेत राख्नेछ।

प्राकृतिक रङहरू बनाउँदा र प्रयोग गर्दा केही साना कुरामा ध्यान दिनुभयो भने तपाईंको होली अझ सुरक्षित र व्यवस्थित हुनेछ। यहाँ केही महत्त्वपूर्ण सावधानी र भण्डारणका उपायहरू छन ।

रङ बनाउँदा अपनाउनुपर्ने सावधानी

• ताजा सामग्रीको प्रयोग: तरकारीका बोक्रा वा पातहरू प्रयोग गर्दा ती कुहिएका हुनुहुँदैन। ताजा सामग्रीले रङ सफा र उज्यालो दिन्छ।
• राम्ररी छान्ने: तरल रङ बनाउँदा उमालेको मिश्रणलाई मसिनो कपडा वा छान्नीले राम्ररी छान्नुहोस्। यसले छालामा बिझाउने खालका साना टुक्राहरू हटाउँछ।
• प्राकृतिक सुगन्ध: यदि तपाईंलाई रङमा सुगन्ध मन पर्छ भने, थोरै गुलाब जल वा चन्दनको धुलो मिसाउन सक्नुहुन्छ। यसले रङलाई थप सुखद बनाउँछ।

सुक्खा रङ (अबिर) सुकाउने सही तरिका

• घाममा नसुकाउनुहोस्: कर्नफ्लोर वा पिठोमा मिसाइएको रङलाई सिधै कडा घाममा सुकाउँदा रङ फिक्का हुन सक्छ। यसलाई छहारीमा वा पंखा मुनि सुकाउनु उत्तम हुन्छ।
• पिस्ने र छान्ने: सुकिसकेपछि रङ अलि गिर्खा जस्तो हुन सक्छ। यसलाई फेरि एकपटक मिक्स्चरमा पिसेर वा छान्नीले छानेर मसिनो बनाउनुहोस्।

भण्डारण  गर्ने तरिका

• हावा नछिर्ने भाँडो: घरमै बनाइएका रङमा कुनै ‘प्रिजर्भेटिभ’ नहुने हुनाले यसलाई हावा नछिर्ने  बट्टामा राख्नुपर्छ। ओस पस्यो भने रङ बिग्रिन सक्छ।
• छोटो समयका लागि प्रयोग: यी रङहरू पूर्ण रूपमा प्राकृतिक हुने भएकाले धेरै महिनासम्म राख्न सकिँदैन। होलीको २-३ दिन अगाडि मात्र बनाउनु उपयुक्त हुन्छ।

प्रयोग गर्दाका सुझाव

• छालामा तेल लगाउनुहोस्: प्राकृतिक रङ भए पनि होली खेल्नुअघि शरीरमा नरिवलको तेल वा मोइस्चराइजर लगाउनाले रङ पखाल्न अझ सजिलो हुन्छ।
• आँखाको सुरक्षा: रङ खेल्दा जहिले पनि आँखा जोगाउनुहोस्। यदि रङ आँखामा पस्यो भने तुरुन्तै सफा पानीले पखाल्नु होस्।

प्राकृतिक रङ र पीएच

प्राकृतिक रङ बनाउँदा त्यसको पिएच मान (पिएच भ्याल्यु) सन्तुलनमा राख्नु निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। हाम्रो छालाको प्राकृतिक पिएच सामान्यतया ५.५ (अलि कति अम्लीय) हुन्छ। यदि रङको पिएच धेरै बढी (क्षारीय/अल्कलाइन) वा धेरै कम (अम्लीय/एसिडिक) भयो भने छालामा जलन हुने, चिलाउने वा सुख्खा हुने समस्या हुन सक्छ ।  प्राकृतिक रङ बनाउँदा पिएच सन्तुलनमा राख्न ध्यान दिनु पर्छ ।

बेसार र चुन (लाईम) को प्रतिक्रिया

घेरैले पहेंलो बेसारलाई रातो बनाउन चुन वा लुगा धुने सोडा मिसाउने गर्छन्। चुन धेरै क्षारीय (उच्च पिएच) हुन्छ। यसले छालाको प्राकृतिक सुरक्षा तहलाई बिगार्न सक्छ।

समाधान: रातो रङका लागि चुनको सट्टा चुकन्दर वा रातो फूलको प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ। यदि चुन प्रयोग गर्नै परेमा निकै कम मात्रामा मात्र गर्नुहोस ।

कागतीको रसको प्रयोग

गाँजर वा अन्य सागपातबाट रङ निकाल्दा कतिपय ले रङ गाढा बनाउन कागतीको रस मिसाउँछन। कागती अम्लीय (कम पिएच) हुन्छ ।

सावधानी: धेरै कागती मिसाइएको रङ लगाएर घाममा बस्दा छालामा ‘फोटोसेन्सिटिभिटी’ भएर दाग बस्न सक्छ। त्यसैले रङमा कागतीको मात्रा नियन्त्रित राख्नुपर्छ।

‘बेस’ को छनोट

सुक्खा रङ (अबिर) बनाउँदा प्रयोग गरिने पाउडरले पनि पिएच मा असर गर्छ

मकैको पिठो: यसको पिएच लगभग तटस्थ (न्युट्रल) हुन्छ, त्यसैले यो छालाका लागि सबैभन्दा सुरक्षित ‘बेस’ हो।

बेसन वा मैदा: यिनको पिएच पनि छालासँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ

पानीको गुणस्तर

रङ घोल्न प्रयोग गरिने पानीको पिएच ले पनि फरक पार्छ। सके सम्म पिउन योग्य वा सफा पानी प्रयोग गर्नुहोस्। धेरै ‘हार्ड वाटर’ मा खनिज धेरै हुने भएकाले त्यसले रङको प्राकृतिक गुण र पिएच लाई बिगार्न सक्छ।

कसरी थाहा पाउने रङ सुरक्षित छ?

तपाईंसँग पिएच स्ट्रिप (लिटमस पेपर) छ भने रङको घोलमा डुबाएर हेर्न सक्नुहुन्छ।

सुरक्षित दायरा: पिएच ५ देखि ७ को बीचमा हुनु छालाका लागि सबै भन्दा उत्तम मानिन्छ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा प्राकृतिक सामग्री आफैँमा सन्तुलित हुन्छन्, तर त्यसमा चुन, सोडा वा धेरै अमिलो मिसाउँदा मात्र पिएच  बिग्रने डर हुन्छ। सके सम्म शुद्ध वनस्पति र मकैको पिठो मात्र प्रयोग गर्नुभयो भने पिएच को चिन्ता गरिरहनु पर्दैन।

यी घरेलु विधि अपनाउँदा तपाईंको पैसा मात्र जोगिदैन, वातावरण र स्वास्थ्य पनि सुरक्षित रहन्छ।(रसायन शास्त्री प्राध्यापक डा. विनय कुमार झा  त्रिवी, रसायनशास्त्र केन्द्रीय विभाग का प्रमुख को रूपमा कार्यरत छन)