हिमालयको छायामा मुटुको संकट

एउटा सुन्दर तर अविश्वसनीय ठाउँमा बसोबास गर्ने कल्पना गर्नुहोस। ठाडो पहाड, ताजा हावा, नजिकका गाउँहरू तर कुनै पनि अस्पताल बाट घण्टौँ वा दिनौँ टाढा। यो नेपालको सोलुखुम्बु जिल्लाका मानिसहरूको दैनिक जीवन हो, जहाँ सोताङ र चेपेलजस्ता गाउँहरू हिमालयको उच्च भागमा अवस्थित छन्।

यहाँ बालबालिकामा मुटु सम्बन्धी समस्या धेरै जसो ढिलो नभए सम्म बेवास्ता गरिन्छ। बच्चा खेल्दा सजिलै थाक्ने, छाती दुख्ने वा असामान्य रूपमा फिक्का देखिने हुन सक्छ। आमाबाबु चिन्तित हुन्छन्, तर नजिक डाक्टर हुँदैनन्, मुटु जाँच गर्ने विशेष मेसिन हुँदैन र सहर सम्मको लामो तथा महँगो यात्राका लागि पर्याप्त स्रोत पनि हुँदैन।

बाथ मुटुरोग (उपचार नगरिएको घाँटी दुखाइबाट हुने) र जन्मजात मुटुरोग (जन्मँदा मुटु राम्रोसँग नबनेको अवस्था) जस्ता रोगहरूले यस्ता ठाउँमा धेरै युवाको ज्यान लिएको छ। तर २०२५ को अन्त्यतिर समर्पित डाक्टरहरूको एउटा टोलीले यो कथा बदल्ने प्रयास गर्‍यो।

दुर्गम गाउँमै पुगेर मुटु जाँच गर्दा केवल दुई दिनमै ३ हजार भन्दा बढी व्यक्तिको स्क्रिनिङ गरियो। हामीले के फेला पार्‍यौँ र त्यस पछि के गर्‍यौँ भन्ने अनुभवले, जहाँ मद्दत असम्भव देखिन्छ, त्यहाँ पनि टोलीको प्रतिबद्धता र करुणाले जीवन बचाउन सकिन्छ भन्ने देखाएको छ।

हिमाल जत्तिकै दृढ मुटु विशेषज्ञको टोली

यस अभियानको नेतृत्व मुटु रोग विशेषज्ञ प्रा. डा. प्रकाशराज रेग्मीले गर्नु भएको थियो। उहाँले बालबालिकामा लुकेका मुटु सम्बन्धी समस्या पहिचान गर्न २५ वर्ष भन्दा बढी समय नेपालको दुर्गम भूभागमा काम गर्नु भएको छ। उहाँले २ लाख भन्दा बढी बालबालिकाको जाँच गरि सक्नु भएको छ र सयौँ स्वास्थ्यकर्मीलाई तालिम दिनुभएको छ।

उहाँ सँगै २५ वर्ष देखि यस क्षेत्रमा सक्रिय शीर्ष मुटु सर्जन डा. प्रेमराज वैद्य, नेपालकी पहिलो बाल मुटु रोग विशेषज्ञ तथा बाल इको कार्डियोलोजिस्ट डा. उर्मिला शाक्य, देबदह मेडिकल कलेजमा कार्यरत डा. अजय अधिकारी र म, रूसमा पीएचडी अध्ययनरत युवा मुटु चिकित्सक डा. एन्जेला वैद्य सहभागी थियौँ। म जाडो बिदामा घर फर्किएको थिएँ, किन भने डाक्टर बन्नुको अर्थ मानिसहरू जहाँ बस्छन, त्यहीँ पुगेर मद्दत गर्नु हो।

हामी एक्लै थिएनौँ। नेपाल हार्ट फाउन्डेसनले सम्पूर्ण कार्यक्रमको आयोजना गर्‍यो। सोलुखुम्बु गाउँपालिकाले स्थान र सहकार्य प्रदान गर्‍यो। औषधि कम्पनीहरूले निःशुल्क औषधि उपलब्ध गराए। जर्मनीकी समाजसेवी इजाबेलद्वारा सुरु गरिएको चेपेल फाउन्डेसनले रोटरी क्लब–पाटन च्याप्टरका स्वयंसेवकहरूसँग मिलेर विद्यालयका शिक्षक, नर्स र स्थानीय स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई परिचालन गर्‍यो। कार्यक्रम स्थल पुग्न र फर्किन चार दिन लागे पनि सबैले मिलेर अभियानलाई सफल बनाए।

डाक्टरहरूले मुटु जाँच गरे, शिक्षकहरूले विद्यालयमा बालबालिकाको व्यवस्थापन गरे, नर्सहरूले रेकर्ड राख्न सहयोग गरे। दुई दिनमा ३ हजार भन्दा बढी व्यक्तिको मुटु जाँच गरियो।

सरल तर प्रभावकारी प्रक्रिया

२ वर्ष भन्दा माथिका २,५०५ जना स्कूले बालबालिका र करिब ५०० वयस्कमा स्टेथोस्कोप प्रयोग गरेर मुटुको धड्कन जाँच गरियो। करिब ३ हजार मध्ये १२० जनामा मुटुको मर्मर देखियो। ती सबैमा पोर्टेबल इकोकार्डियोग्राफी मेसिन मार्फत थप जाँच गरियो। यो मेसिनले वास्तविक समयमा मुटुको संरचना, भल्भ चुहावट वा मुटुको कोठा बीचका प्वाल देखाउँछ।

नतिजा पीडादायी भए पनि समाधान सम्भव थियो। २२ जनामा वास्तविक मुटु रोग पुष्टि भयो। कसैलाई बाथ मुटुरोग थियो, जहाँ साधारण घाँटी दुखाइ (जस्तै स्ट्रेप थ्रोट) समय मै उपचार नगर्दा दीर्घकालीन रोगमा परिणत हुन्छ। अरूमा जन्मजात समस्या, जस्तै मुटुमा प्वाल देखियो। सबै भन्दा चिन्ताजनक कुरा, चार बालबालिकालाई तुरुन्तै शल्यक्रिया आवश्यक थियो।

निदान मात्र होइन, उपचार सम्म पहुँच

सहयोग नपाएको भए यी बालबालिकाले दीर्घकालीन थकान, बेहोस हुने वा गम्भीर जटिलताको सामना गर्नुपर्थ्यो। तर हाम्रो टोली निदान मै सीमित रहेन। काठमाडौं स्थित शहीद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्र सँगको समन्वयमा नेपाल हृदयरोग निवारण प्रतिष्ठानले सरकारी कोष र अन्य साझेदार सँग मिलेर १५ वर्ष मुनिका बालबालिकाका लागि आवश्यक परीक्षण, औषधि र शल्यक्रिया निःशुल्क उपलब्ध गराउने व्यवस्था मिलायो।

निरन्तर हेरचाहको व्यवस्था

शल्यक्रिया आवश्यक केसहरूको पहिचान सँगै अन्य बालबालिकालाई दीर्घकालीन उपचार आवश्यक थियो। बाथ मुटुरोग भएका बालबालिकालाई थप क्षति रोक्न एक वर्ष सम्म पुग्ने औषधि उपलब्ध गराइयो। नियमित पेनिसिलिन सुई स्थानीय प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र मै दिने व्यवस्था मिलाइयो, ताकि सहर सम्म धाउन नपरोस। अभियानको क्रममा आवश्यक परेका अन्य मुटुरोग सम्बन्धी औषधि पनि कम्तीमा एक महिनाका लागि निःशुल्क वितरण गरियो।

स्थानीय स्वयंसेवकको योगदान

डाक्टरहरू अगाडि देखिए पनि स्थानीय समुदायको भूमिका निर्णायक रह्यो। शिक्षकहरूले बालबालिकालाई सुरक्षित रूपमा लाइनमा राखे। नर्सहरूले अतिरिक्त मेहनत गरे। इजाबेल र चेपेल फाउन्डेसनका स्वयंसेवकहरूले कार्यक्रम व्यवस्थापन सम्हाले। प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रका कर्मचारीहरूले फलोअप हेरचाह गर्ने प्रतिबद्धता जनाए।

महत्त्वपूर्ण सन्देश

नेपालमा बालबालिकामा मुटुरोग गम्भीर समस्या हो। प्रत्येक १,००० स्कूले बालबालिका मध्ये २ देखि ५ जनामा बाथ मुटुरोग देखिन्छ। सोलुखुम्बु जस्ता दुर्गम क्षेत्रमा दूरी र गरिबीका कारण जोखिम अझ बढी छ। यो स्क्रिनिङको नतिजा राष्ट्रिय अध्ययनसँग मिल्दो जुल्दो देखिएको छ।

चुनौती र सिकाइ

कच्चा सडक, चिसो मौसम र स्थिर बिजुलीको अभावका बाबजुद पोर्टेबल उपकरण र टोलीगत सहकार्यले शिविर सफल भयो। सबै भन्दा ठूलो पाठ स्पष्ट छ। समय मै गरिएको मुटु जाँचले जीवन बचाउँछ। यस्ता अभियान नभए मुटुरोग उमेर सँगै जटिल बन्दै जान्थ्यो।

मुटुरोगबाट मुक्त भविष्यको आश

सोताङ र चेपेलमा ३ हजार भन्दा बढी व्यक्तिको जाँच गर्दा २२ जनामा मुटुरोग पुष्टि भयो, जसमा चार जनालाई शल्यक्रिया आवश्यक देखियो। प्रा. डा. प्रकाशराज रेग्मीको दशकौँको योगदान, डा. प्रेमराज वैद्यको शल्यक्रियागत दक्षता, डा. उर्मिला शाक्यको विशेषज्ञता, डा. अजय अधिकारीको अनुभव, मेरो युवा ऊर्जा, इजाबेलको मानवीय भावना र अनगिन्ती स्वयंसेवकको मेहनतले यो सम्भव भयो।

यस कथाले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ। मुटुरोगले सजिलो ठाउँ छान्दैन, तर योजनाबद्ध प्रयास, सहकार्य र करुणाले सबै सम्म स्वास्थ्य सेवाको पहुँच पुर्‍याउन सकिन्छ। नेपालको अग्ला पहाडमा अब लुकेका हृदयहरू निडर भएर धड्किरहेका छन्। कोही पनि पछाडि छोडिएका छैनन्। (डा. वैद्य रूसमा पीएचडी अध्ययनरत मुटु रोग चिकित्सक हुन)