वर्षेनी ७६ खरब रुपैयाँ भन्दा बढीको बर्बादी र घातक सुपरबगको डर: कतै तपाईं पनि त गलत औषधि खाँदै हुनुहुन्न?

काठमाडौं -हामीले निको हुन खाने औषधि नै कतै हाम्रो अकाल मृत्युको कारण त बनिरहेको छैन? विश्व स्वास्थ्य संगठनको एउटा डरलाग्दो तथ्यांकले भन्छ, विश्वभर बिक्री हुने आधा भन्दा बढी औषधि गलत रूपमा प्रयोग भइरहेका छन, जसले वार्षिक ५ खर्ब डलरको (७६ खरब २७ अरब ३९ करोड ५० लाख रूपैयाँ) आर्थिक नोक्सानी मात्र होइन, हरेक ४ मध्ये १ घटनामा मानिसको ज्यानै लिने खतरा निम्त्याइरहेको छ।

जुलाई ८ तारिखमा मनाइने ‘अन्तर्राष्ट्रिय औषधिको उचित प्रयोग दिवस’ (इन्टरनेशनल र्‍यासनल युज अफ मेडिसिन्स डे) को अवसरमा तपाईं हाम्रो एउटा सानो लापरबाहीले जनस्वास्थ्य र अर्थतन्त्रमा पारिरहेको घातक असर बारे सोच्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

यस वर्ष स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञ तथा सरोकारवालाहरूले  ‘उद्देश्य सहित सिफारिस गरौं, सावधानीपूर्वक प्रयोग गरौं’ (प्रिस्क्राइब विथ पर्पस, युज विथ केयर) भन्ने मुख्य नाराका साथ स्वास्थ्य सुरक्षा र आर्थिक रूपमा सबल भविष्यका लागि विवेकपूर्ण निर्णय लिन आह्वान गरेका छन।

हाल विश्वव्यापी रूपमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा जथाभावी र गलत तरिकाले औषधि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति (इर्‍यासनल युज) एउटा ठूलो संकटका रूपमा देखा परेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) को अनुमान अनुसार, विश्वभर उत्पादन र बिक्री हुने कुल औषधिमध्ये आधा भन्दा बढी (५० प्रतिशत भन्दा बढी) औषधिहरू गलत वा अनुपयुक्त ढंगले सिफारिस, वितरण वा बिक्री भइरहेका छन। यो गलत अभ्यासका कारण बिरामीहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम मात्र थपिएको छैन, बरु विश्व अर्थतन्त्रमा समेत ठूलो आर्थिक भार परिरहेको छ।

वार्षिक खर्बौं डलरको बर्बादी र स्वास्थ्य जोखिम

तथ्यांक अनुसार औषधिको उचित र सही प्रयोग हुन सकेमा मात्रै पनि विश्वभर वार्षिक ५०० बिलियन (५ खर्ब) अमेरिकी डलर भन्दा बढी रकम बचाउन सकिन्छ। विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा त कुल स्वास्थ्य खर्चको ५० देखि ७० प्रतिशत सम्म रकम औषधिको अनुपयुक्त प्रयोगका कारण खेर गइरहेको पाइएको छ। आर्थिक पाटो मात्र नभएर मानवीय क्षतिको हिसाबले पनि यो समस्या भयावह छ। औषधिजन्य त्रुटि र गलत प्रयोगका कारण हुने कुल हानी मध्ये २५ प्रतिशत अर्थात हरेक ४ मा १ घटना जीवन नै जोखिममा पार्ने खालका (लाइफ-थ्रेटनिङ) वा घातक हुने गरेका छन।

यसैगरी, एन्टिबायोटिक औषधिको अत्यधिक र अनावश्यक प्रयोगले गर्दा उत्पन्न भएको ‘एन्टिबायोटिक प्रतिरोध’ (एएमआर) वा ‘सुपरबग’ को संकट झन तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। जसका कारण सामान्य संक्रमणको पनि उपचार असम्भव भई मृत्युदर बढेको छ। समयमै यसलाई रोक्न नसके सन् २०३० सम्ममा विश्वले वार्षिक ३.४ ट्रिलियन (खर्ब) डलर बराबरको कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) गुमाउनुपर्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिएका छन।

क्षेत्रीय रूपमा रोकथाम गर्न सकिने क्षति दर

औषधिको गलत प्रयोगका कारण सिर्जित स्वास्थ्य समस्या र क्षतिहरू विकसित देशको तुलनामा विपन्न र विकासोन्मुख देशमा बढी देखिएका छन्। तथ्यांक अनुसार, न्यून तथा मध्यम आय भएका देशहरूमा औषधिको गलत प्रयोगबाट रोकथाम गर्न सकिने क्षति दर ७ प्रतिशत र अफ्रिका तथा दक्षिण पूर्वी एसियाली क्षेत्रमा यो दर सबैभन्दा बढी ९ प्रतिशत रहेको छ। यसको तुलनामा उच्च आय भएका विकसित देशहरूमा यो दर ४ प्रतिशत मात्रै छ। यसले हाम्रो क्षेत्रमा औषधिको उचित प्रयोगबारे सचेतना फैलाउनु र कडा नियमन गर्नु अपरिहार्य भइसकेको देखाउँछ।

औषधि प्रयोगको सही चक्र (द र्‍यासनल मेडिसिन युज साइकल)

औषधिको उचित प्रयोग भन्नाले बिरामीले आफ्नो क्लिनिकल आवश्यकता अनुसार, सही मात्रामा, तोकिएको अवधि सम्म र सबै भन्दा कम खर्चमा औषधि प्राप्त गर्नु हो। यसका लागि मुख्य ३ वटा चरणहरू सही हुन आवश्यक छ ।

• सही रोग पहिचान र प्रेस्क्रिप्सन (डायग्नोसिस एन्ड प्रिस्क्राइबिङ):  चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीले बिरामीको समस्या सही ढंगले पहिचान गरी सबैभन्दा बढी प्रभावकारी, सुरक्षित र कम खर्चिलो औषधिको मात्र सिफारिस गर्नुपर्छ।
• सही वितरण (करेक्ट डिस्पेन्सिङ): फार्मासिस्ट (औषधि वितरक) ले गुणस्तरीय औषधि सही मात्रामा उपलब्ध गराउनुका साथै यसको सेवन गर्ने विधि, भण्डारण र सम्भावित साइड इफेक्टबारे बिरामीलाई स्पष्ट जानकारी दिनुपर्छ।
• बिरामीको पूर्ण पालना (पेसेन्ट एडहिरेन्स): यो चक्र तब मात्र सफल हुन्छ, जब बिरामी आफैंले स्वास्थ्यकर्मीको निर्देशन अनुसार तोकिएको समय र अवधिसम्म औषधिको पूर्ण रूपमा सेवन गर्छन्। आधा मात्र औषधि खाएर छोड्ने बानी घातक हुन्छ।

स्वास्थ्य सुधारका लागि कसको भूमिका के?

बिरामी वा सर्वसाधारणका लागि: आफ्नो स्वास्थ्य समस्या र औषधिको विषयमा चिकित्सक वा फार्मासिस्टसँग खुलेर छलफल गर्ने र तोकिएको मात्रा र समय कडाइका साथ पालना गर्ने। आफूखुसी वा औषधिको पसलबाट सिधै एन्टिबायोटिक किनेर नखाने ।

• स्वास्थ्यकर्मीका लागि:  प्रमाणमा आधारित दिशानिर्देशन (एभिडेन्स-बेस्ड गाइडलाइन्स) का आधारमा मात्र औषधि सिफारिस गर्ने र बिरामीका प्रश्न वा जिज्ञासाहरूलाई सहजै सुनेर परामर्श दिने।
• सरकार र नीति निर्माताका लागि: औषधिको उचित प्रयोग सम्बन्धी राष्ट्रिय कार्यक्रम र नीतिहरूमा लगानी बढाउने। जसले बिरामीलाई हुने हानी कम गर्नुका साथै राज्यको अर्बौं स्रोत र साधनको बचत गर्छ।

संयुक्त राष्ट्र संघको दिगो विकास लक्ष्य र सबैका लागि स्वास्थ्य पहुँच (युनिभर्सल हेल्थ कभरेज) हासिल गर्न औषधिको उचित प्रयोग लाई मुख्य खम्बा मानिएको छ। तसर्थ, जुलाई ८ को यस विशेष अवसरमा सम्पूर्ण नागरिक, चिकित्सक र राज्य संयन्त्र जिम्मेवार बन्दै सुरक्षित र स्वस्थ भविष्यका लागि सचेत बन्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।