शरीर आफ्नै हो कि अर्काको? मस्तिष्कको ‘अल्फा तरङ्ग’ले खोल्छ यस्तो रहस्य

काठमाडौँ – स्वीडेनको करोलिन्स्का इन्स्टिच्युटले गरेको नयाँ अध्ययनले मस्तिष्कका नियमित तरंगहरू (अल्फा ओस्सिलेसन) ले मानिसलाई आफ्नै शरीर र बाह्य संसार बीच फरक छुट्याउन कसरी मद्दत गर्छ भन्ने कुरा उजागर गरेको छ।

नेचर कम्युनिकेशन्स मा प्रकाशित यो अध्ययनलाई यहाँ 👉 क्लिक गरेर पढ्न सकिन्छ। अध्ययनले शरीरसँग सम्बन्धित संवेदनाहरूलाई मस्तिष्कले कसरी एकीकृत गर्छ भन्नेबारे नयाँ तथ्य प्रस्तुत गरेको छ।

हात आफ्नै हो भन्ने अनुभूति सामान्य जस्तो देखिए पनि मस्तिष्कका लागि यो प्रक्रिया जटिल हुन्छ। यस अध्ययनमा करोलिन्स्का इन्स्टिच्युटका अनुसन्धानकर्ताले दृष्टि र स्पर्श संकेतलाई मस्तिष्कले कसरी जोडेर शरीरको कुनै अङ्ग ‘आफ्नै हो’ भन्ने अनुभूति बनाउँछ भन्ने विषयमा अनुसन्धान गरेका छन्। यसलाई ‘बडी ओनरसिप’ अर्थात शरीर स्वामित्वको अनुभूति भनिन्छ।

अनुसन्धानमा १०६ सहभागी समावेश थिए। व्यवहारिक परीक्षण, मस्तिष्क तरंग मापन (ईईजी), मस्तिष्क उत्तेजना र कम्प्युटेशनल मोडेलिङ प्रयोग गरिएको थियो। नतिजा अनुसार शरीरबाट आउने संवेदनात्मक सूचना प्रशोधन गर्ने मस्तिष्कको पारिएटल क्षेत्रमा उत्पन्न हुने अल्फा तरंगको आवृत्तिले शरीर प्रतिको आफ्नोपन कति स्पष्ट महसुस हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ।

अध्ययनका प्रमुख लेखक तथा करोलिन्स्का इन्स्टिच्युटको न्यूरोसाइन्स विभागका अनुसन्धानकर्ता मारियानो डी’एन्जेलोका अनुसार, ‘हामीले शरीरमा अवस्थित भएको निरन्तर अनुभूति बनाउने एउटा आधारभूत मस्तिष्कीय प्रक्रिया पहिचान गरेका छौँ।’ उनका अनुसार यसले आत्मबोध प्रभावित हुने स्किजोफ्रेनिया जस्ता मानसिक अवस्थाबारे बुझ्न पनि मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।

रबर ह्यान्ड इलुजन

शरीर स्वामित्वको अध्ययनका लागि सहभागीलाई ‘रबर ह्यान्ड इलुजन’ प्रयोगमा सहभागी गराइयो। सहभागीको वास्तविक हात लुकाएर देखिने स्थानमा रबरको हात राखियो। दुवै हातमा एउटै समयमा स्पर्श गरिँदा धेरैले रबरको हात पनि आफ्नै जस्तो महसुस गरे। तर स्पर्शको समय मिलेन भने त्यो अनुभूति कमजोर भयो।

अध्ययनले देखाएको छ कि अल्फा तरंगको आवृत्ति छिटो हुने व्यक्तिले देखिएको र महसुस गरिएको स्पर्श बीचको सानो समय अन्तर पनि सजिलै छुट्याउन सके। यसले उनीहरूमा शरीर प्रतिको आफ्नोपनको अनुभूति अझ स्पष्ट बनायो। विपरीत रूपमा, अल्फा तरंग ढिलो हुने व्यक्तिमा मस्तिष्कले समयको फराकिलो दायरालाई एउटै घटना जस्तो मान्ने प्रवृत्ति देखियो। यसले आत्म सम्बन्धित अनुभूति र बाह्य संकेत बीचको भिन्नता कमजोर बनायो।

कृत्रिम अङ्ग र भर्चुअल रियालिटीमा उपयोग

अल्फा तरंगले प्रत्यक्ष रूपमा यी अनुभूतिमा भूमिका खेल्छ कि खेल्दैन भन्ने जाँच गर्न अनुसन्धानकर्ताले गैर आक्रामक विद्युत मस्तिष्क उत्तेजनाबाट सहभागीको अल्फा तरंगको गति केही बढाए वा घटाए। यसले शरीर स्वामित्व र दृष्टि स्पर्श संकेतको समय मिलान सम्बन्धी अनुभूतिमा प्रत्यक्ष परिवर्तन ल्याएको पाइएको छ।

कम्प्युटेशनल मोडेलिङले पनि अल्फा तरंगले संवेदनात्मक संकेतको समय निर्धारणमा मस्तिष्क कति सटीक हुन्छ भन्ने नियन्त्रित गर्ने देखाएको छ।

अध्ययनका लेखक तथा करोलिन्स्का इन्स्टिच्युटका प्राध्यापक हेनरिक एहरसनले भने, ‘हाम्रो अध्ययनले शरीरबाट आउने संकेतलाई मस्तिष्कले कसरी एकीकृत गरेर एकरूप आत्मबोध बनाउँछ भन्ने स्पष्ट गर्छ।’ उनका अनुसार यसले अझ प्रभावकारी कृत्रिम अङ्ग र यथार्थ परक भर्चुअल रियालिटी अनुभव विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

यो अध्ययन स्वीडेनको करोलिन्स्का इन्स्टिच्युट र फ्रान्सको एक्स मार्सेई विश्वविद्यालयको सहकार्यमा गरिएको हो।