पेटका सूक्ष्म जीवाणु र तनाव झेल्ने क्षमता बीचको सम्बन्ध: भियना विश्वविद्यालयको नयाँ खोज

काठमाडौँ – हाम्रो पेटमा रहने सूक्ष्म जीवाणु (गट माइक्रोबायोम) ले हामीले तनावलाई कसरी प्रतिक्रिया दिन्छौँ भन्ने कुरामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने तथ्य हालैको एक अनुसन्धानले पुष्टि गरेको छ। भियना विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको यो अध्ययनले स्वस्थ वयस्कहरूमा पेटको ब्याक्टेरियाको विविधता र उनीहरूको तनाव झेल्ने क्षमता (स्ट्रेस रियाक्टिभिटी) बीच सीधा सम्बन्ध रहेको देखाएको छ।

‘न्यूरोबायोलोजी अफ स्ट्रेस’, जर्नलमा प्रकाशित यो अनुसन्धानलाई 👉 यहाँ क्लिक गरेर पढ्न सकिन्छ। यस खोजले भविष्यमा खानपान र जीवनशैली परिवर्तन मार्फत तनाव व्यवस्थापन गर्ने नयाँ ढोका खोलेको छ।

सूक्ष्म जीवाणुको विविधता र ‘स्मार्ट’ तनाव प्रतिक्रिया

विश्वविद्यालयको मनोविज्ञान विभाग र ‘सेन्टर फर माइक्रोबायोलोजी एन्ड इन्भायरन्मेन्टल सिस्टम साइन्सेस’ का वैज्ञानिकहरू थोमस कार्नर, इजाबेला वाग्नर, डेभिड बेरी र पल फोर्ब्सले गरेको यस अध्ययनले एउटा रोचक तथ्य बाहिर ल्याएको छ: जसको पेटमा ब्याक्टेरियाको विविधता बढी छ, उनीहरूमा तनावको हर्मोन (कोर्टिसोल) र मानसिक तनावको महसुस पनि बढी तीव्र हुन्छ।

अध्ययनका प्रमुख तथा मनोवैज्ञानिक थोमस कार्नर भन्छन, ‘तीव्र तनाव प्रतिक्रिया सधैँ हानिकारक हुँदैन। शरीरको तनाव प्रणाली सक्रिय हुनु भनेको चुनौती र खतराहरू सँग अनुकूलन हुनु हो। पेटका ब्याक्टेरियाको विविधताले यो प्रक्रियालाई थप सहयोगी बनाउन सक्छ।’

फ्याटी एसिडको जटिल भूमिका

अनुसन्धानले पेटका ब्याक्टेरियाले उत्पादन गर्ने ‘सर्ट-चेन फ्याटी एसिड’ र तनाव बीचको सम्बन्धलाई पनि केलाएको छ। यसका दुई मुख्य तत्वहरूले फरक फरक नतिजा देखाएका छन:

• ब्युटाइरेट: जसको पेटमा यो तत्व उत्पादन गर्ने क्षमता बढी छ, उनीहरूमा तनावको प्रतिक्रिया बढी देखियो।
• प्रोपियोनेट: यसको बढी उत्पादन क्षमता भएका व्यक्तिहरूमा भने तनावको प्रतिक्रिया तुलनात्मक रूपमा कम पाइयो।

यी तत्वहरूले हाम्रो पाचन प्रणाली मात्र होइन, प्रत्यक्ष रूपमा मस्तिष्कलाई समेत प्रभाव पार्ने भएकाले यसको सम्बन्ध निकै जटिल रहेको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।

कसरी गरियो परीक्षण?

अध्ययनमा सहभागी ७४ जना स्वस्थ वयस्कहरूलाई दुई समूहमा बाँडिएको थियो। एउटा समूहलाई चुनौतीपूर्ण ‘स्ट्रेस टेस्ट’ (तनाव परीक्षण) दिइयो भने अर्कोलाई सामान्य अवस्थामा राखियो। वैज्ञानिकहरूले उनीहरूको र्‍याल (सलाइवा) बाट कोर्टिसोल हर्मोन र दिसाको नमूनाबाट पेटको ब्याक्टेरियाको डिएनए विश्लेषण गरेका थिए।

भविष्यको सम्भावना: खानपानबाटै तनावको उपचार?

यो अनुसन्धानले पेटको स्वास्थ्य, खानपान र मानसिक स्वास्थ्य बीचको बलियो कडीलाई उजागर गरेको छ। दीर्घकालीन रूपमा, पेटका ब्याक्टेरिया र तिनले उत्पादन गर्ने तत्वहरूलाई लक्षित गरी नयाँ उपचार पद्धति वा खानपानका योजनाहरू बनाउन सकिनेछ।

यसले विशेष गरी तनावसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्याहरू भोगिरहेका व्यक्तिहरूका लागि र आम मानिसको मानसिक कल्याण (वेल बिइङ) सुधार गर्न नयाँ रणनीति तय गर्न मद्दत पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

अध्ययनका मुख्य बुँदाहरू

• पेटका ब्याक्टेरियाको उच्च विविधताले तनाव झेल्ने क्षमतालाई बलियो बनाउँछ।
• ब्याक्टेरियाले उत्पादन गर्ने ब्युटाइरेट र प्रोपियोनेट जस्ता फ्याटी एसिडको मात्राले तनावको स्तरलाई घटबढ गराउन सक्छ।
• खानपान र जीवनशैलीमा सुधार गरेर तनाव प्रतिकार्य प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्न सकिने सम्भावना।